Burroughs sklecił swoją książkę ze zdystansowanego psychologicznego chaosu. A nawet psychiatrycznego. Matka Augustena, odzwierciedlenie egocentryzmu, histerii i obłędu, jest jedną z najlepiej zarysowanych postaci, na jakie ostatnimi czasy trafiłem. W ogóle całość tych wspomnień to zestaw tak zły i nieprawdopodobny, że w pierwszym odruchu wszystko może się wydać absolutnie zmyślone. Prezentowany przez Burroughsa typ humoru i rozładowania sprawia, że mam ochotę choć na moment się tam znaleźć i zanurzyć w tym nieokiełznanym smrodzie, w tej paradzie dowolności, w miejscu, które jest wypełnione rozkładem i potencją — jednocześnie! Życie rodzinne zawiadywane przez psychiatrę jest równie patologiczne, co życie rodzinne zawiadywane przez alkoholika i wariatkę. Augusten doświadcza obu na raz. To taki Parnassus, ale przeniesiony na wymiar codzienny, do smutnej, zwiędłej i rozczarowującej rzeczywistości, w której samemu trzeba mierzyć się z mroczną wyobraźnią innych. I w przeciwieństwie do Parnassusa — przepełniony seksualnością. "Psychiatryczna" rodzina Finchów to komuna dziwaków, na czele której siedzi dyplomowany lekarz, porozumiewający się z Bogiem za pomocą własnego stolca. I w tym wszystkim on, Augusten Burroughs, który wspominając te historie po latach, jest równie autentyczny jako sześciolatek, jak i prawie dorosły chłopak (jego sposób budowania logiki w zdaniach!). Zjadłem tę książkę momentalnie, zapchałem się nią jak świnia i pokwikiwałem smutnawo, że mi się skończyła. Potrzeba mi więcej (Spragniony dopisany do listy). Zdaje się, że będę potrzebował odświeżyć też adaptację filmową, tak porównawczo. Film widziałem dwa lata temu — moja kapryśna pamięć do filmów bywa zaskakująco krótka, lecz w tym przypadku historia utrwaliła się we mnie twarzami aktorów. Tak więc nie obeszło się bez nich przy samym czytaniu. Zwiastun poniżej:

Ja rozumiem kontekst dziejowy, w którym to było napisane, rozumiem, że była to nowatorska preegzystencjalistyczna formuła jego czasu – miasto nabudowane na patologicznych instynktach, psychologiczny wgląd w zbrodnię, z dodatkową skłonnością (d)Raskolnikowa do autoszczerości. Ale nie zmienia to faktu, że w kontekście współczesnym Zbrodnia i kara to literatura, która chyba jednak się starzeje. To całe kataryniarstwo... Wiem, że jeszcze nie powinienem oceniać książki, kiedy nawet jednej trzeciej nie przebrnąłem, ale, na boga, to cegła, więc i proporcje robią się inne.

Przy okazji, Fiodor to niezwykłe imię. Pasuje dla kota (ba! być może sam bym sobie takie wybrał, gdyby mnie kiedyś ktoś spytał o zdanie). Mój kot ma 11 lat i do tej pory jest bez imienia. Coś jak Psina Gombrowicza. Kamil nazywa go Książę. Może czas go przechrzcić na Księcia Fiodora? Z pięć lat temu Książę miał takie swoje ulubione zamknięte miejsce w piwnicy, do którego wchodził przez szparę w żaluzjach na dwie-trzy godziny, po czym jakby się nic nie stało – wychodził. Kasia uznała wtedy, że on tam pisze swoje dzieło filozoficzne. Jak się tak zastanowię, to stwierdzam, że wielkością z pewnością dorównywałoby klocom Dostojewskiego. Ale czy było by w tym tyleż samo obsesji i dramatu? Nie, to Księciu nie przystoi. To by zapewne była literatura chłodna, nienawistna, wykalkulowana i dotycząca projektu hodowli ludzi, nie inaczej.

Czytam wspomnienia Kępińskiego o Gombrowiczu z okresu jego kształtowania się, ze szkolnego życia warszawskiego lat dziesiętnych i dwudziestych, i jestem coraz bardziej zdezorientowany. Zdaje mi się chwilami, że czytam o sobie. Te podobieństwa narzucają się z jakąś histeryczną nachalnością. Gombrowicz wespół i jednocześnie na uboczu, Gombrowicz wyśmiewający, ciągle przekręcający, nazywający, złośliwy, uparty. Gombrowicz kwestionujący, oddalający się, silnie zdystansowany wobec rodziny, z którą żyje. Gombrowicz społecznie niezaaklimatyzowany, alogiczny, niedorobiony, widzący za dużo, milczący, rozgadany, produkujący w sobie "całe królestwa". Gombrowicz ciągle wyglądający zbyt młodo jak na swój wiek. Zamiast Gombrowicz wystarczy podstawić Szyksznian -- zmieni się kontekst, zmienią realia, ale prawdziwość tych zdań nie ulegnie zachwianiu. W jego postawach często słyszę i widzę siebie. Tak jak wtedy, gdy we Wspomnieniach polskich zrobił mnie w vbalona i określił wagę "pomiędzy" w swoim życiu. I jak teraz wykazać, że do pewnych rzeczy dotarłem sam, niezależnie od "Ity"? Już się nie da. Pułapka.

Czasem to odbicie narzuca się tak bardzo, że cała sytuacja zaczyna wyglądać aż głupio i banalnie. A jednocześnie jestem przekonany, że gdybyśmy mogli ze sobą porozmawiać, to żadnej wspólnoty byśmy nie osiągnęli. Mimo wszystko... Przeżywam zapewne to samo, co przeżywał Manson wkraczając w umysł Carrolla. Widzę z całą jaskrawością część wspólną i wpływa to na poziom jakiejś obsesyjności w obserwowaniu. Denerwuje mnie to, ale i zachwyca w stopniu najwyższym. Pytanie tylko, czy mam jakiegoś szkolnego kolegę, który jest na tyle lotny, by w przyszłości, jak Kępiński, opisać mnie z pamiętnikarską wprawą i zachowaniem sensu?

Parę słów wyjaśnienia:

W 2000 roku miał powstać film Holy Wood. Manson w oparciu o swoją płytę przygotował scenariusz, który miał zrealizować razem z Alejandro Jodorowsky'm. Johnny Depp miał grać Prezydenta. Były nawet pieniądze. Nie było zgody wytwórni filmowej na wszystkie sceny. Projekt zatem został wstrzymany. Manson więc zaczął przerabiać scenariusz na tekst książki. Książka koniec końców utkwiła w 2002 roku u wydawcy, gdzie została wstrzymana z okazji tajemniczych powodów religijno-prawnych. Projekt zahibernował i hibernuje po dziś dzień.

Około dekady temu w Walentynki Manson zamieścił w internecie dla fanów fragment 10-go rozdziału - ni to scenariusza, ni to tekstu literackiego. To jedyna część historii, która została kiedykolwiek upubliczniona.

Projekt ten ma swoją fascynującą historię walki artystów o swoje, o której można przeczytać w tym artykule. Natomiast tłumaczenie opisywanego fragmentu tekstu znajduje się tutaj.

To wszystko są składowe większego obszaru o nazwie samorealizacja. A realizujemy się na różne sposoby: albo poszukując czegoś dla siebie, albo rzucając się w wir tego, co już mamy, albo - w tych problematycznych przypadkach, gdy cierpimy nieokreślenie własnej osobowości - pasożytujemy na działaniach innych ("Chcesz to czytać? Ja przeczytam pierwszy! Chcesz się tego nauczyć? Ja też się nauczę! Chcesz wziąć kredyt? Ja też wezmę!"). W ostatnim przypadku rzecz może przybierać niezdrową formułę, ponieważ człowiek naładowany potrzebą zrobienia czegoś, a niemający na siebie pomysłu, jest gotów rzucić się na cokolwiek, histerycznie próbować wszystkiego, co może, aby tylko przybrać jakiś kształt i imię, żeby nadać sobie jakieś znaczenie. U mnie jest zgoła inaczej. Czasami łechce mnie ledwie sama myśl o tym, że byłbym w stanie coś dobrze zrobić. Na przykład: jako osoba mająca wyczucie estetyczne (szczególnie w dziedzinie kompozycji i koloru) i jako osoba, która wkłada w swoje wizualizacje pewien wysiłek intelektualny (nawet jeśli go nie widać), wiem, że gdybym miał fajny sprzęt fotograficzny, to trzaskałbym dobre foty. Wystarcza tu sama świadomość tego, że coś mógłbym, ale nie muszę zaraz próbować, żeby coś światu udowadniać. Ma to oczywiście swoje złą stronę, bo często gasi od progu entuzjazm w kwestii zamieniania myśli w ciało. W konsekwencji bywa, że wielokrotnie nie pokazuję innym barw mojego przeżycia wewnętrznego (przez co słowo "sam" nabiera specyficznego znaczenia.) Przecież nietrudno zauważyć, że mniej rysuję. Staram się nadrabiać pisaniem, zyskując na czasie. A nie mogę siebie popędzać, na razie poprzestaję na obserwowaniu sytuacji, ponieważ wymuszanie czegoś zwiastuje często marne plony.

A skoro już przy słowie "sam" jesteśmy, mój ulubiony Sam to świętej pamięci najbrzydszy pies świata:

Pierwsze dwadzieścia stron było najgorsze, po prostu flaki z olejem. Jakoś wchodzi się w środek opowieści, tu nadpoetycko, tam podludzko, złodzieje, margines, homoseksualizm - ale nie wiadomo po co. Potem dopiero uwidacznia się jakiś kształt, zamysł. Jedna główna wada (choć pewnie może to przybrać formę zalety, zależnie od perspektywy) to erotyzacja całokształtu rzeczywistości, erotyzm nadmierny, bo nie stricte pornograficzny (a więc rozładowujący), tylko awangardowo-poetycki (a więc męczący). Ale! Książka jest wysadzana rzadszymi błyskotliwościami, godnymi podziwu. Trzeba tylko przeczesać się przez ten gąszcz niepotrzebnych ozdobników, przez te męczące ekstazy poety, obrać ze zbędnego pierniczenia. I mamy oto bohatera Genetowskiego, outsidera rzuconego w margines, w amoralność, w nędzę i niskie instynkty. Jedyne bogactwo jakie posiada to bogactwo ducha, który pozwala mu robić ze swego poniżenia cnotę. I tak też buduje on swoją osobliwą estetykę na kanwie zła moralnego. Problem jest taki, że ta forma ujmowania świata staje mu się jedyna, raz zanurzony nie potrafi się z niej wydostać, nie umie się wycofać, ponieważ wszystko podporządkowuje swej nadrzędnej nieetyce. Wolność, niezależność, transgresja? Tak, w pewnym sensie, ale już bez progresu, to jednorazowy awans, bez możliwości dalszego rozkwitania. No bo skoro Genet szczyci się taką konsekwencją w utrzymywaniu swej życiowej postawy, dlaczego nie próbuje kroku dalej? Zbrodnia, zdrada samego siebie... Gdyby udało mu się dokonać tego drugiego, to z pewnością zapiałbym z podziwu. A tak to w sumie nie wiem dokąd mnie doprowadził. Co mi chciał powiedzieć, jak mi się objawić. Bo wysoce wątpliwe, aby produkował swoją mitologię wyłącznie dla siebie.

Jeszcze nie skończyłem nad nim myśleć.

Co do samego Sartre'a, to miałem okazję czytać go po raz pierwszy (w ciągu pięciu lat filozofii nawet mi to przez myśl nie przeszło). Literacko okazał się być interesujący, bo zakorzeniony do szpiku w życiu, takim, jakie zdarza mi się widzieć i odczuwać. Z jednej strony ma coś z Gombrowicza, perspektywę widzenia. Zdarzały mu się też porównania wręcz Schulzowskie. W chwilach naturalizmu tchnął po Houellebecq'owsku. Czyli zestaw przedni, z którego wynurza się ten zez rozbieżny, już nie Gombrowicza, nie Schulza czy innych, tylko typowy dla niego. Ujął mnie i w przyszłości postaram się zdobyć tę okrutną cegłę Bytu i Nicości. Ale przejdźmy do jego alter-ego, Antoine'a Roquentina, bohatera Mdłości, a raczej do porównania go z bohaterem Gombrowicza (bo to mi się samoistnie narzuca). Antoine przystaje na to, że dla nikogo nie istnieje, zaś Gombrowicz stara się postawić kontrę w formie narzucenia się innym. Ja Antoine'a słabnie, gasnąc, podczas gdy Ja Gombrowicza nieustannie się podsyca i ukonkretnia w świecie. Antoine nie chce nic robić, bo to stwarza dodatkowe istnienie w świecie - Gombrowicz stara się przeciwstawić istnieniu, które go konstruuje. Mimo, że obaj podzielają podobne intuicje, cierpią podobne Mdłości, jeden jest bierny, drugi czynny. Antoine trwa, a Gombrowicz się stwarza. Na czym to polega? Otóż Roquentin to człowiek jednej skrajności - skrajności widzenia pulsu rzeczywistości, jej absurdu tkwiącego w samym jej rdzeniu. Brakuje mu rozładowania, skoku do innej perspektywy, przeciwstawienia się poprzez zmianę percepcji. A to już Gombrowicz posiada. Człowiek jednej skrajności choruje, człowiek obu skrajności, w formie obrony, potrafi te choroby wywoływać w innych. Ciekawe.